Opracowano na podstawie:
Pomniki Mikołaja Kopernika we Fromborku, Jagoda Semków (Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku). s 549-562 [w:] Mikołaj Kopernik i Warmia: o pamięci regionalnej w 550. rocznicę urodzin i 480. śmierci / redakcja Andrzej Kopiczko. Pelplin, 2023.
Pełna wersja artykułu dostępna jest pod tekstem.
Mikołaj Kopernik, genialny astronom renesansu, spędził we Fromborku większość dorosłego życia – ponad 30 lat. Jako kanonik Kapituły Warmińskiej pełnił tu obowiązki kościelne i administracyjne, zarządzał dobrami kapituły, a przede wszystkim prowadził obserwacje astronomiczne i tworzył swoje przełomowe dzieło De revolutionibus orbium coelestium. Frombork stał się miejscem jego śmierci w 1543 roku i pochówku w bazylice archikatedralnej. Mimo to upamiętnienie Kopernika w tym mieście nastąpiło z opóźnieniem – przez wieki dominowały tablice epitafijne, a pierwsze monumenty pojawiły się dopiero w XX wieku.
Dziś Frombork może pochwalić się kilkoma pomnikami i formami pamięci, które oddają hołd uczonemu w różnych stylach i kontekstach historycznych.
Pierwsze próby upamiętnienia Kopernika we Fromborku sięgają XVI–XVIII wieku, ale ograniczały się do tablic w katedrze. W 1581 roku biskup Marcin Kromer ufundował epitafium, które zaginęło, a w 1735 roku kapituła dodała kolejne z portretem astronoma, zachowane do dziś na filarze nawy północnej. Plany większego pomnika, snute m.in. przez biskupa Ignacego Krasickiego czy króla Prus Fryderyka II, nie doczekały się realizacji.
Przełom nastąpił na początku XX wieku. W 1909 roku, dzięki inicjatywie Warmińskiego Towarzystwa Historycznego i wsparciu cesarza Wilhelma II (który przekazał 20 000 marek), odsłonięto monumentalny pomnik po zachodniej stronie Wzgórza Katedralnego. Projekt architektoniczny przygotował Max Emanuel Meckel, a elementy rzeźbiarskie – Joseph Julius Seitz. Była to blisko 30-metrowa wieża z cegły na granitowej podstawie, zwieńczona wieżyczkami i pruskim orłem. We wnęce umieszczono brązowy portret Kopernika z konwalią oraz łacińską inskrypcję o poszukiwaniu prawdy. Powyżej – symbole planet i zodiaku, a na górze nazwiska wielkich astronomów: Galileusza, Keplera, Newtona i Gaussa. Pomnik, widoczny z daleka, przetrwał do 1946 roku, gdy został zniszczony po wojnie. Ocalałe popiersie znajduje się dziś w Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku.
Prawdziwy renesans upamiętnień przyniósł rok 1973 – ogłoszony przez UNESCO Międzynarodowym Rokiem Kopernika, z okazji 500. rocznicy urodzin astronoma. We Fromborku powstało wtedy kilka pomników, odzwierciedlających zaangażowanie różnych środowisk: harcerzy, społeczeństwa, władz i Kościoła.
Jako pierwszy, w 1971 roku, harcerze ufundowali popiersie Kopernika autorstwa Genowefy Nowak. Ceramiczna rzeźba przedstawiała astronoma z astrolabium, na postumencie z napisem „Mikołajowi Kopernikowi Harcerze”. Zniszczona w 1996 roku, została odrestaurowana w 2010 i umieszczona przed budynkiem szkoły we Fromborku (choć bez niektórych oryginalnych detali).
Najbardziej znany jest monumentalny pomnik z 1973 roku, zwycięski projekt Mieczysława Weltera z ogólnopolskiego konkursu. Odsłonięty 15 lipca przez premiera Piotra Jaroszewicza, stoi u stóp Wzgórza Katedralnego. Sześciometrowa figura z brązu na granitowych głazach przedstawia potężną, statyczną postać Kopernika z konwalią w dłoni ułożonej na sercu – symbolizującą jego zainteresowania medyczne i botaniczne. Otoczenie to koliste orbity planet.
W tym samym roku mieszkańcy Fromborka, z inicjatywy Towarzystwa Miłośników Fromborka, ufundowali prosty pomnik z granitowego głazu narzutowego (pochodzącego ze starszego monumentu). Na tablicy brązowej widnieje napis „Mikołajowi Kopernikowi Społeczeństwo Fromborka 1473–1543”. Stoi na dawnym cmentarzu ewangelickim, po południowej stronie miasta; w 2010 roku wzmocniono jego fundamenty.
Również w 1973 roku Warmińska Kapituła Katedralna ufundowała popiersie w bazylice, autorstwa Huberta Maciejczyka. Brązowa rzeźba przedstawia Kopernika z astrolabium sferycznym, w szacie kanonika z krzyżem. Na cokole inskrypcja: „Mikołajowi Kopernikowi na 500-lecie urodzin w hołdzie Warmińska Kapituła Katedralna”. Odsłonił je prymas Stefan Wyszyński podczas uroczystości kościelnych.
Najnowszym upamiętnieniem jest „ławeczka Kopernika” z 2015 roku, autorstwa Dawida Wawrzyniaka, na rynku Starego Miasta. W ramach rewitalizacji placu wkomponowano orbity planet z granitowej kostki, a na jednej z nich – ławeczkę z siedzącym astronomem trzymającym karty z rysunkiem heliocentrycznym. Obok tablice z miastami związanymi z Kopernikiem i cytatem z De revolutionibus.
Pomniki we Fromborku odzwierciedlają burzliwe dzieje regionu – od pruskiego cesarstwa, przez powojenne zniszczenia, po odrodzenie w PRL i współczesność. Nie są liczne jak w Toruniu czy Olsztynie, ale głęboko związane z miejscem, gdzie Kopernik żył i pracował.
Jak pisał Horacy
prawdziwy pomnik to pamięć w umysłach ludzi – a Frombork, z jego katedrą i wzgórzem, jest tego żywym świadectwem.
